Oczywiście, większość zwolenników twórczości Łukasza już dawno ma tę powieść za sobą. Jest już zbiór Nadchodzi, jakieś koty były, psy i klechy. A ja nie miałem jeszcze okazji zapoznać się z tym wszystkim. Cały czas stoję na Tracę ciepło, kilku opowiadaniach i wszelakich felietonach czy to z bloga, czy z prasy. Których chyba nie trzeba polecać, prawda?

No ale Święty Wrocław wyszedł rok temu,  więc rzecz nie jest jeszcze na tyle stara, by stać się passe. Szczególnie, że naprawdę dobrze rzeczy powoli się starzeją.

I właściwie nie wiem od czego zacząć, więc zacznę od końca, który mnie rozczarował. Powieść liczy sobie niemal trzysta stron i jakieś sto za mało. Nie dlatego, że historia jest niekompletna, czy urwana. Po prostu czuję niedosyt.

Orbitowski nie zaczyna jak startująca z peronu lokomotywa. Otwieramy książkę i już wiemy, że jesteśmy w trasie. Co nie znaczy, że prujemy przestworza. To taki polski pociąg. Święty Wrocław to powieść oryginalna i jako horror i jako tako w ogóle.

Jedno z Wrocławskich osiedli staje się obiektem kultu ludzi zjeżdżających się z całej Polski. Dlaczego? Bo zdarzył się tam cud. Jaki? Nie wiadomo. Tylko tyle, że mieszkańcy bloków zdzierają tynk, tapety, wykładziny i klepki, by dogrzebać się do przemienionej powierzchni budynków. Teraz całych ciepłych i czarnych jak płynna smoła. Osiedle zaczyna żyć w izolacji od całego świata, giną w nim coraz to nowe osoby, ciągnące doń jak ćmy do lampy. Nie wychodzi niemal nikt.

A nam opowiedziana zostaje historia nudnej do bólu, zwyczajnej miłości dwojga młodych. Oczywiście w rzeczywistości jest i ciekawie i nietypowo. Ale to przez dziwne okoliczności tejże miłości towarzyszące.

Jeśli można powiedzieć, że Orbitowski jest w czymś dobry – a raczej że coś mu idzie najlepiej – to zdecydowanie jest to kreowanie żywych i wiarygodnych postaci. Tutaj mamy takich spore grono. Są soczyści, charakterni i przy tym do bólu zwyczajni, nawet jeśli to dziwacy.

Świetny jest też język i warsztat pisarski. Gęsty, nowoczesny a przy tym solidny jak opoka. Nie ma nowomowy, ale określeń potocznych już mamy mnóstwo. I nie rażą, jeno działają jak przyprawa. Z ogromną werwą komentowana jest rzeczywistość, mnożą się krótkie, celne przemyślenia. Obraz żyje, jest swojski, ale nie banalny.

Gdyby Bosch żył w Polsce XXI wieku, mógłby czerpać ze Świętego Wrocławia. Mroczne, unurzane w deszczu blokowiska, z wściekle czarnym centrum, wokół którego gromadzą się młodzi i starzy, schorowani i dresiarze. Rozbijają namioty, przejmują działki. Wewnątrz tego kręgu kordon policji, która znużona sama nie wie, czego i przed kim broni. Wokoło smutni ludzie krążą po ulicach, szukając swoich bliskich; tu i tam ktoś rozpoczyna lincz. A gdzieś pod tą czernią, gdzieś w otchłani czai się koszmar na miarę mitologicznych wizji, w swojej grozie bliski Lovecraftowemu.

Co jeszcze mogę napisać? Powieść wydało Wydawnictwo Literackie, co już samo w sobie jest wielką rekomendacją. Jak i w przypadku Tracę ciepło odwalili kawał świetnej roboty od strony estetyki wydania. Tekst jest pięknie poskładany, aż chce się strony oglądać. Okładka po prostu super – może nie jest tak niepokojąca jak w wyżej wspomnianym dziele, ale nie mogę jej nic zarzucić. Bez przepychu Fabryki Słów, który notabene lubię, ale elegancko i ze smakiem.

Nie widzę wiec powodu, by specjalnie narzekać. Orbit napisał powieść grozy jak się patrzy. Z jajem, po polsku i bez żenady. Powinno się to wydać na zachodzie, a w Krakowie, czy Warszawie, czy Wrocławiu zatknąć flagę piracką. Mamy swój horror, niech inni wiedzą. A gdyby powstał film o tym tytule, byłbym pierwszy przed kinem.

Teraz nadchodzi Nadchodzi. Czy przeczytam za rok, czy za tydzień, tak samo będę się ślinił na książkę.

Masterton jawił mi się zawsze jako autor sympatycznych (co za słowo!), ale raczej niespecjalnie ambitnych powieści. Przy Wyklętym ciarki chodziły po plecach, Walhalla potrafiła przerazić całkiem mocno, a taki Manitou to nie była znowu taka żenada, jak często się powtarza. Tylko finał był z przysłowiowej dupy. To akurat zresztą zdarzało się Grahamowi nadzwyczaj często. Świetne pomysły jakoś traciły na subtelności i w finale zazwyczaj coś wybuchało, albo wielkie demony robiły generalny remont w organizmach bohaterów i ich otoczeniu. Do mnie to nie trafiało, a mimo to bawiłem się dobrze. Był seks, była makabra i dobrze kreowany (do momentu) nastrój, to się człowiek cieszył. I nie przeszkadzało mi specjalnie, że przemoc była wybitnie obrzydliwa a płyny fizjologiczne i alkohol lały się na prawo i lewo. Masterton robił horror, ustalał reguły tak, że trzeba było nieco przymknąć oko. Dlatego mam też do niego ogromny sentyment.

Do sięgnięcia po Strach ma wiele twarzy – jeden ze zbiorów opowiadań tegoż twórcy, nie było mi jednak wcale spieszno. Mimo iż książka leżała na półce dobre pół roku. No ale w końcu postanowiłem sprawdzić, czy faktycznie Masterton jest taki dobry w krótkiej formie, jak wielu powtarza.

Uroczyście oświadczam, że jest. To zupełnie inny pisarz, niż ten znany z powieści. Na osiem opowiadań wypełniających zbiór, tylko jedno okazało się być przeciętne – właśnie przez to, iż w klimacie powieści. Nota bene opowiadanie to nawiązuje po raz kolejny do serii Manitou. Jest przy tym całkiem dobre, ale odstaje od reszty.

Co mnie ujęło: mało tutaj makabry, przemocy i banałów typu wielki i mroczny demon. Autor postanowił zabawić się z czytelnikiem inaczej – budując nastrój tajemnicy, sięgając do legend nie tak, by odkryć w nich przemoc, ale mroczną baśniowość. Jednocześnie należy pamiętać, że są rzeczy, których odmówić sobie nie potrafił. Więc znowu co chwila widzimy kołyszące się pełne piersi i twarde członki. Niech ma.

Makabra też jest – wbrew moim wcześniejszym zapewnieniom. Ale nawet w opowiadaniu o kanibalizmie, gdzie można było pisać poematy o smażonych ludzkich nerkach i marynowanych uszach – a w szczególności o ich oddzielaniu od ciała – pisarz podchodzi do rzeczy raczej delikatnie. Podkreślam: dosyć. Jak na Mastertona.

Oczywiście, opisując, musiałem nieco podkolorować, bo jedno z opowiadań jest na przykład o masturbacji z emocjami, to jest z podduszaniem. Są trupy, sperma i takie tam. Ale dalej to nie ten Masterton, co w Kostnicy na przykład.

Osiem historii, w których możemy usłyszeć o wracających się pożegnać duszach, o światach równoległych i niebezpieczeństwie niesionym przez spełnione życzenia. Są też historie pełne perwersji, za to pozbawione nadnaturalności. Historie niebanalnie podchodzące do tematu ludzkich żądz i seksualności.

Masterton doskonale czuje się w przewidzianej na opowiadanie objętości. Nie musi tutaj pisać nic nad to, co jest niezbędne; nie musi tworzyć wielkich finałów i przeciągać opowieści w nieskończoność, przez co tak często jego opowieści traciły impet.

O ile powieści tegoż autora można nazwać groszowymi, to już opowiadania należałoby przeliczać na złotówki. Panie Grahamie, na miękko, bez przesadnej makabry i nadmiernego rozciągania takie rzeczy to ja mogę czytać i czytać. Jeśli ktoś nie wierzy w jego talent pisarski, niech sięgnie po Strach ma wiele twarzy. A powieści?

Nie wiem, dawno nie czytałem żadnej. Może skontrastowanie któreś z opisywanym tu zbiorem nie przyniosłoby im znowu wielkiego wstydu. Ale na nie jakoś nie mam chęci. Na opowiadania przeciwnie. I niech to będzie tym razem rekomendacją.

Róże cmentarne

Uwielbiam cykl Marka Krajewskiego o Eberhardzie Mocku, tropiącym przestępców w przedwojennym Wrocławiu. Uwielbiam opisy miasta, choć – Bóg mi świadkiem – zupełnie nie obchodzi mnie, czy to Breslau, czy Opole. Uwielbiam opisy życia ludzi, jedzenia w knajpach, pejzaże brudnych ulic i równie brudnych kurew. Postać samego Mocka uwielbiam, bo to cham z klasą, taki prawdziwy mężczyzna, taki Franc Mauer z Psów Pasikowskiego, tylko lepszy. To jest gorszy, bo czystej krwi skurwysyn. Gdzieś czytałem, że Krajewski tak go wykreował, by był odpychający. A później dostawał rozmiłowane listy czytelniczek, które szanownego Eberharda zjadłyby na śniadanie. Wątki kryminalne nie są najmocniejszą stroną tego cyklu. Wszystko niby poprawne, inteligentne i daje radość czytelniczą, ale pozostaje jakby cały czas na drugim planie.

Dokładnie odwrotnie jest w Różach cmentarnych duetu Czubaj, Krajewski. Zacznę od tego, że to druga powieść o Jarosławie Paterze – wcześniej była Aleja samobójców. Czas i miejsce akcji to nam już współczesne Trójmiasto. Główny bohater to człowiek chyba od Mocka lepszy, o mocniejszych fundamentach moralnych i oczywiście nieszczęśliwym życiu. Współpracownicy nazywają go Antypater, co znaczy tyle, że nie przepadają za nim. Pomny swej przeszłości studenta filologii polskiej pastwi się ciągle nad rozmówcami, raz za razem poprawiając im szyk i budowę zdań. Pracę stara się wykonywać sumiennie, czasem aż do bólu – trzeba, to zleje dobrze po ryju tego i owego. W życiu osobistym nie dzieje mu się najlepiej – rozwiedziony, stara się budować nowy związek. Próbuje, ale z ogromnymi problemami.

Pater jest bardziej ludzki i prosty niż swój odpowiednik z Breslau. Przez to o wiele mniej interesujący. Owszem, ma charyzmę, ale gdzie mu do radcy kryminalnego Eberharda? Bije od niego zmęczenie, męczy go praca i przy życiu trzyma chyba tylko myśl o szybkiej emeryturze, o miłości, która może kiedyś się w końcu określi. Poszedł kiedyś do burdelu, to prawie się zakochał. Lubi jazz, King Crimson, wycofanie, wkurza go prawie wszystko.

Słabsze, niż w przypadku solowych wyczynów Krajewskiego są też opisy, sam styl. Coś ewidentnie się uprościło. Sądzę, że pewna w tym zasługa Czubaja, przy całym należnym mu szacunku, który pewnie trochę pohamował wybujałe, kwieciste popisy łacinnika. Inna rzecz, że wiele rzeczy jest takich, jakimi je widzimy. Nie trzeba tylu słów, co w przypadku miasta sprzed stu lat. Ale brakuje mi czegoś. Krajewskiego ceniłem za styl ogromnie, a tutaj co najwyżej powiem, że jest dobry. Obaj autorzy tworzyli na zmianę, rozpisując i poprawiając kolejne sceny. Na równych prawach, zasadzie raz ty, raz ja. Jakoś się to w kolejnych poprawkach ujednoliciło, bo całość wygląda spójnie. Ale nie zachwyca – po prostu jest solidna.

Czas na plusy. Akcja, intryga są zdecydowanie bardziej wysunięte do przodu. Dzieje się dużo i dosyć ciekawie. Jest trochę przemocy, są oczywiście nadmorskie knajpy pełne rozkrzyczanych turystów, bezwzględna policja i sprawa kryminalna. A raczej sprawy.

Marek Krajewski

Pater potrzebuje wakacji, już w myślach planuje bliski wypoczynek w Grecji, gdy zostaje przydzielony do sprawy tajemniczego mordercy-naśladowcy, wskrzesza zbrodnie sprzed lat, zostawiając policji poszlaki sugerujące kolejne zdarzenia. Przemieszcza się po Polsce i pech chciał, że stawia w stan pogotowia całe policyjne wybrzeże swoim listem. Kolejna osoba ma zostać zamordowana w najbliższych dniach. Jeśli zbrodniarz nie zostanie ujęty. Pater traci szanse na urlop, z wściekłością i niechęcią godząc się na nastaną sytuację. Gdy w trakcie śledztwa poszlaki zaczynają wskazywać na powiązania mordercy z nierozwiązaną zbrodnią sprzed lat, która dręczy głównego bohatera. Ten angażuje się już całym sercem. Tymczasem już pierwsze strony powieści równolegle prezentują odkrycie zasuszonego trupa w tartaku. Jest upalny lipiec, a robi się jeszcze bardziej gorąco. Intryga jest zdecydowanie kluczową sprawą w tej powieści.

O ile w przypadku poprzedniej książki duetu, dominującym tematem muzycznym był jazz z nazwiskami Milesa Daviesa i Coltrane’a w szczególności, co doskonale współgrało z morderstwem w domu spokojnej starości, o tyle w Różach cmentarnych gra głównie rock i metal. Od Black Sabbath i Led Zeppelin, do młodzieżowych kapel metalowych. Bo i towarzystwo tutaj mniej wiekowe i czas wakacji.

Mariusz Czubaj

I właśnie targetem tejże powieści są, mam wrażenie, urlopowicze. Czy to w słoneczne dni i leżak na piachu, czy deszczowe, w które książką można się nieco rozgrzać. Idealna, gdy człowiek chce przeczytać coś wciągającego, ale lekkiego i niezobowiązującego. To powieść dobra do pociągu, na kanapę. Dobra też przecież na teraz, gdy na dworze tony śniegu i lodu zniechęcają już do wszystkiego chyba nawet najbardziej zagorzałych zwolenników zimy.

Słowem: Róże cmentarne to po prostu czytadło. Dobre, elegancko skrojone. To kryminał napisany sprawnie, z werwą, ale znowu nie prowadzący do radosnego ślinotoku. Przyznam, że o wiele mocniej czekam na kolejny tom ze słowem Breslau w tytule (albo i bez), niż na nową powieść o Jarosławie Paterze. Będzie, to przeczytam – pewnie. Ale chyba już rzeczywiście w wakacje.

Okładka

Najnowsza powieść Olgi Tokarczuk wzbudzać może mieszane uczucia od pierwszego wejrzenia. To jest od tytułu – Prowadź pług swój przez kości umarłych. Dziwić się można, dumać, ale wszystko jest w środku. Nie trzeba zębami zgrzytać, że od okładki pretensjonalne. Bo z tym właśnie epitetem autorka niewiele miała i ma wspólnego.

Słowa z jakiegoś utworu Blake’a – nie pomnę, jakiego – stanowią właśnie tytuł. Ten mistyk, poeta obecny jest w ustach i umysłach bohaterów przez całą długość powieści. Wszystko ma więc sens.

Zapomniałem jednak, że zacząć ten komentarz chciałem od mniej więcej takiej konstatacji: Olga Tokarczuk to niewątpliwie jedna z najoryginalniejszych i – z estymą – najlepszych pisarek polskich. To jest pisarzy w ogóle. Będę tak twierdził, pomny mojej ignorancji w kwestii znajomości literatury współczesnej a głównonurtowej. Przy takiej jak ta twórczyni jednak po porostu to zdanie przychodzi mi na myśl. A ja, mimo wszystko, trochę wierzę mojej głowie. Zresztą, nagroda Nike za Biegunów to duże, choć spóźnione wyróżnienie. Więc pewnie nie mylę się specjalnie.

Co więc jest oryginalnego i tak wspaniałego w tejże powieści? Już by tylko główna bohaterka: starsza już kobieta, mieszkająca samotnie w Opolskim, gdzieś w górach, lasach, na osiedlu, które tylko latem ożywa, wraz z wracającymi z miasta właścicielami.

Zimą jest tam tylko ona, samotnik Matoga (który zresztą naprawdę nazywa się inaczej) i Wielka Stopa, który zostaje zamordowany przez sarny. No i jeszcze sarny właśnie, larwy robaków, ptaki, zające i inna dziczyzna. Jest cisza, samotnia, starsza kobieta – nauczycielka angielskiego w niedalekiej szkole – opiekująca się domami sąsiadów i szukająca życiowej pomocy w samodzielnie stawianych horoskopach. Jeszcze do tego współtłumacząca utwory Blake’a, ale nie wiem, czy to już nie przesyca rysu charakterystyki.

Mordercze sarny? Wspominałem coś takiego? No tak, wspomniałem też o Wielkiej Stopie. Nie będzie nic z kryptozoologii. To tylko pseudonim zdziczałego lekko kłusownika. A że zginął tak, nie inaczej, twierdzi właśnie główna bohaterka, Janina Duszejko.

Moment na wzbogacenie charakterystyki. To także wegetarianka i samodzielna lokalna obrończyni praw zwierząt, nienawidząca zabijania ich nawet w celach konsumpcyjnych. Generalnie uznawana jest za lekko stukniętą.

Czyli powieść zachęcająca jest od samego już początku, od postaci jeno (a jeśli wygląda to inaczej, biorę to na karb mojej indolencji, nie talentu pisarki), to dalej może być już tylko lepiej. Prowadź swój pług przez kości umarłych to kryminał bez Marlowe’a, tudzież Mocka. Bez sączonych w ciemnych knajpach alkoholi. To kryminał-antykryminał, pastisz napisany w poważnym tonie.

Ani mroczne Breslau, ani Londyn, ni Nowy Jork. Małe sioło, by nie rzec: zadupie. Dentysta-pijak wywleka fotel do zabiegów na ulicę i znieczula pacjentów wódką. Jest second-hand, Żabka, szkoła,posterunek policji. Jest swojsko.

Problemy są też wybitnie prowincjonalne: zimą śnieg utrudnia komunikację, myśliwi polują po lasach jak kłusownicy, pastwią się nad zwierzyną. Dla nich to żadna różnica, czy celują w królika, czy psa. Jest i zadufany w sobie wiejski biznesmen, głęboko w dupie mający świat poza sobą samym. W podłych warunkach hodujący lisy na futro. Jak więc zwierzęta mają nie wziąć zemsty we własne ręce? To wszystko jest przecież w horoskopach. Wystarczy tylko dokładna data urodzenia danej osoby, łącznie z godziną i minutą. Trochę znajomości układów gwiazd, ascendentów, odpowiedni program komputerowy do pomocy – i już ma się w rękach wiedzę o tym, co dziś czy jutro nie będzie Ci sprzyjać. Być może to dzikie zwierzęta, albo alkohol. Trzeba uważać.

Ale nikt nie słucha starej wariatki. Trudno się dziwić? Policjanci starają się zbyć ją jak najszybciej, urzędnicy nie odpowiadają na listy. A śmierć kłusownika to tylko pierwsza z cyklu. Kto będzie następny? Czy może nie warto było posłuchać staruszki gadającej o zemście lasu? Dziwaczki, mówiącej niby po polsku, ale jakoś dziwnie.

Olga Tokarczuk to prawdziwa mistrzyni pióra. Doskonale radzi sobie ze słowem pisanym, potrafi je naginać do swej woli, panuje nad nim totalnie i absolutnie. Sama już narracja z ust Janiny Duszejko jest doskonała. Choć początkowo ma się wrażenie, że główna bohaterka żyje w innym świecie, jest po prostu dziwaczką, to z czasem autorka sugestywnie daje do zrozumienia, iż to raczej cała reszta świata składa się z niesprawiedliwych, złych i żyjący wbrew naturze. Z czasem przestają dziwić słowa pisane wielką literą. Te ciągłe enigmatyczne Dolegliwości , Zwierzęta zamiast dolegliwości i zwierząt.

Tokarczuk jest sugestywna, pisze plastycznie i malowniczo. Jest nieskażona chyba jakimikolwiek zewnętrznymi wpływami literackimi. To solidny, piękny monolit. Nie sposób nic zarzucić, można tylko podziwiać. Historia od początku do końca prowadzona jest tak wzorowo. Trzyma w napięciu, jednak nie porywając nadmiarem akcji. Tempo rozwoju zdarzeń dostosowane jest do osobowości narratorki. To ona kreuje świat, nadaje mu barwy i wartości. Przy tym, aż do samego końca okazuje się być postacią niejednoznaczną.

Olga Tokarczuk

W przypadku książek Olgi Tokarczuk próżno szukać jednoznacznej odpowiedzi na pytanie: po co? Trochę z tym jak z Dekalogiem Kieślowskiego. Można interpretować na różne sposoby, koncentrując się na różnych zagadnieniach wyekstrahowanych z całości, można po prostu podziwiać portrety psychologiczne wplecione w zawiłe sytuacje. Może jestem leniwy, albo zwyczajnie za głupi, ale o wiele więcej przyjemności sprawia mi zazwyczaj to drugie. W życiu, jak i w powieściach nie ma miejsca na jednoznaczne odpowiedzi. Trudno zachować jednoznaczność nawet w kwestii własnej moralności, będąc jeno zwykłym człowiekiem. Na pytanie o swoją wiarę, jeden z bohaterów powieści mówi, że jest wierzący, jest ateistą.

I właśnie teraz tak zastanawiam się nad tym, czy to właśnie nie jest jedne z istotniejszych motywów powieści: niebezpieczeństwo kryjące się w radykalnych poglądach. Zostawiam to na razie. Swoją drogą zastanawiam się, ile z pani  Olgi, jest w samej powieści – wikipedia twierdzi, że należy ona do partii Zielonych. Mam jednak wrażenie, że ta powieść, choć ma charakter silnie proekologiczny, jednocześnie jest swego rodzaju upomnieniem dla wszystkich działaczy tego czy innego rodzaju. Nie będę zdradzał szczegółów, bo to wszystko tkwi w fabule.

Rzadko zdarza mi się tu mówić negatywnie o czytanych przeze mnie książkach. Po prostu czytam to, co lubię. Lubię czytać. Tym razem nie jest inaczej. Nową powieść Olgi Tokarczuk mogę polecić każdemu. To świetna lektura i mówić będzie się o niej pewnie jeszcze długo. Jeśli nie, to pani Olga napisze kolejną książkę i znów będzie co czytać i o czym mówić. Tego właśnie sobie i Wam życzę.

Małgorzata Saramonowicz - Sanatorium

Wszyscy dobrze wiedzą, kto w Polsce pisze horrory: Orbitowski, Kain, Małecki, Grzędowicz i inni. Można by wymieniać, ale po co, skoro i tak wszyscy wiedzą, co tam wstawić. Dlatego ja dodam tylko jedno nazwisko: Saramonowicz. Małgorzata Saramonowicz. Powinna zostać wymieniona w ścisłej czołówce.

Poniekąd właśnie przed momentem skłamałem, bo przeczytane niedawno przeze mnie Sanatorium wcale horrorem nie jest. Ale nie jest nim tylko dlatego, że trzeba by rozciągnąć ramy tematyczne tego gatunku, by tę powieść weń wetknąć. Z drugiej strony, skoro Stephen King wymienił Malowanego ptaka Kosińskiego wśród najlepszych horrorów w historii, to dlaczego by Saramonowicz miała się krępować? Jej realizm magiczny może nie straszy stricte, ale jest niepokojący, jest mroczny. No i może zwyczajnie taka etykieta nieco dodała by wspaniałej pisarce rozgłosu?

Przyznam, że sam na Sanatorium trafiłem zwyczajnym przypadkiem. Błądząc wzrokiem po wypełnionych tomami półkach biblioteki, jakoś moje oko przyciągnął właśnie grzbiet tego olumenu. Nie wiem dlaczego – książka cienka, niepozorna. Może to niepokojąca ilustracja z okładki, czerwona, rozmyta sylwetka; może to tytuł pisany gotykiem. Coś mnie tknęło, postanowiłem że przeczytam.

I jakoś tak wsiąkłem między delikatnie zapisane strony, w na w pół magiczną polską wieś, pełną jeszcze nie zagojonych ran II wojny światowej; w miejsce, gdzie komunizm staje się nową plagą, ludzie są pełni bólu, gdzie jeszcze podłogi w niszczejących zabudowaniach kryją ślady krwi, przykryte kurzem. To miejsce magiczne, choć na pewno nie Kraina czarów. To kraina bólu, z którym nikt nie potrafi sam sobie poradzić. Może prócz dzieci. Sierot i pół sierot, dziwnych, samotnych, tworzących własny mały świat pełen dziwów. Jeden chłopiec jest kaleką bez nogi, inny chodzi w sukience, jest dziewczynka, rozmawiająca tylko telepatią i inna, jeszcze mała i nie rozumiejąca otaczającego ją świata. Tęskniąca za matczynym ciepłem. I jest narrator, chłopiec, rozmawiający z obrazami.

To pierwsza płaszczyzna. Druga to tytułowe sanatorium, gdzie główny bohater wiele lat później spotyka śledczego, niegdyś badającego sprawę morderstwa we wsi.

Gdzie ten horror? Gdzie groza?

W baśniowości, we snach i fantazji. W powieści Saramonowicz rzeczywistość miesza się ze snami, nie ma wyraźnej granicy. Są tu anioły schodzące z obrazów, duchy. Wszystko to uderza w czytelnika cicho, niepostrzeżenie wkradając się do serca. Opowieść snuje się delikatnie, usypia, albo po prostu przenosi w ten na poły realny świat. A kiedy czytelnik już się w nim znajdzie, wtedy jest czas na magię, na sen głębszy. I nawet przebudzenie nie jest do końca jawą.

Zastanawiam się, jak głęboko winno się interpretować tę powieść. Mam wrażenie, że jest tu podobnie jak u Kafki. Dogłębna analiza potrafiłaby przemaglować mnogość symboli, poukładać je i przetłumaczyć. Na wiele sposobów. Można by szukać tu różnych głębi i odnaleźć je doskonale głębokie. Ale można po prostu przeżywać, zamknąć obrazy w głowie i pozwolić im tam żyć i wstrząsać. Zatopić się w dziwach i niepokojach. I takimi je pozostawić, niebezpiecznymi, nieokiełznanymi.

Małgorzata Saramonowicz

Na koniec może jeszcze kilka słów o samej autorce. Wydała trzy powieści: Siostra (1995), Lustra (1998) i Sanatorium (2005). Niewiele, przyznacie. Do tego współtworzyła scenariusz do filmu Leidis oraz serialu Tango z aniołem. Może to już mniejsza chluba, bo o tym pierwszym nie można chyba zbyt wiele dobrego powiedzieć, drugiego nie znam. Niemniej podkreślę słowo współtworzyła, będąc święcie przekonanym, że spod jej ręki wychodziło tam wszystko to, co najlepsze. Więcej trzeba? Niewiele więcej znalazłem, więc niech starczy.

Małgorzata Saramonowicz. Saramonowicz. Będę powtarzał to nazwisko, bo warto je znać. Do tej pory moją polską pisarką numer jeden była Olga Tokarczuk. Teraz miałbym już problem z wyborem. Bo to jest, proszę państwa, lektura, która wstrząsa. To jest piękna powieść, magiczna i tajemnicza. Inteligentna i nietypowa. Sam sięgnę niedługo po poprzednie twory Małgorzaty Saramonowicz, czekać będę też na kolejne. I wam też to zalecam. Sanatorium nie leczy duszy, ale tak pięknie ją drażni, że nie mogę, po prostu nie mogę nie zachęcić do wizyty.

Pokrótce postaram się opisać, co znaleźć można w środku. Opowiadania są tutaj trzy, tytułowe Mamaloi, klasyczny już Pająk oraz może mniej znana Śmierć barona Jezus Marja. Pierwsze z nich przeczytać można także w bardzo dobrze dostępnej Damie tyfusowej, cały czas do znalezienia na allegro, tudzież w antykwariatach. Tam też znaleźć możemy opowiadanie drugie, znane też pewnie wszystkim z antologii opowiadań grozy Czarny pająk. Trzeci z wymienionych tekstów, pod innym tytułem (Śmierć barona Friedela) został nie tak dawno wydany w antologii Maska śmierci, tom I, której to drugiej części jakoś nie możemy się niestety doczekać.

Więc nic straconego, opowiadania spokojnie można sobie przeczytać w innych wydawnictwach. Na nich jednak zawartość tomiku się nie kończy.

Jako ciekawostkę dodano jeszcze fragment Mit meinen Augen - pamiętnika z podróży Ewersa, o tytule Vandoux. Jest to kilkustronicowa rzecz o mrocznych kultach z Haiti. Bardzo ciekawa i świetnie napisana. Aż żałuję, że nie dane jest mi przeczytać całości tejże publikacji. Bezpośrednim powodem zamieszczenia Vandoux zda się być powiązanie tegoż tekstu z tytułowym dla zbioru opowiadaniem. Daje on możliwość zrozumienia metody pisarskiej Ewersa, zrozumienia, skąd i dlaczego, tak a nie inaczej.

I na koniec, jako wisienka na torcie, to o czym winienem wspomnieć na wstępie – czyli przedmowa. Autorem tejże, także tłumaczem całości zbioru jest nie kto inny, jak Stanisław Przybyszewski. Wielki był jego wkład w popularyzację twórczości niemieckiego twórcy makabry w Polsce. Ten kilkustronicowy wstęp czytałem z wielkim zainteresowaniem. Przybyszewski z wielkim zaangażowaniem udowadnia wysoką jakość twórczości Ewersa, broni go przed nieprzychylnymi głosami, nie popadając przy tym w bełkot. Rzecz ta jest na tyle ciekawa – i mam wrażenie, że unikatowa – że postanowiłem udostępnić ją chętnym do przeczytania. Toteż kończę pisaninę i pozostanę już przy zachęcaniu do ściągnięcia poniższego pliku pdf.

H. H. Ewers – Mamaloi
Instytut literacki “Lektor”
Lwów-Warszawa-Poznań-Karków-Lublin 1922

Andrzej Sarwa - Cień władcy sabatu

W naszym polskim światku literackim Andrzej Sarwa jest pisarzem niezwykłym. Powodów wymienię kilka, mając przy tym świadomość, że są to tylko niektóre i niekoniecznie najważniejsze. Pierwiej więc wydaje on prócz beletrystyki także tłumaczenia eposów i wszelakich mocno wiekowych tekstów, także literaturę z zakresu religioznawstwa i zjawisk paranormalnych oraz -- uwaga -- poradniki jak Egzotyczne rośliny użytkowe w domu i w ogrodzie. Druga sprawa, że posiada własne wydawnictwo -- efemeryczną Armorykę. Dalej miast pisać o Warszawie czy Londynie, jak to wielu czyni, osiadł literacko w swoim Sandomierzu. I ostatnie: na przykładzie powieści Cień władcy sabatu stwierdzam, że przystaje do głównego nurtu współczesnego horroru jak pięść do nosa.

I wszystko to powyższe sprawia, że obdarzam pana Sarwę olbrzymią estymą. To jakby kontrkultura bez parcia na szkło, bez prowokacji i awangardy. Taki raczej ogród własnych pasji, do którego właściciel zaprasza chętnych, gdy ładnie poproszą. Spróbujcie wpisać w google Andrzej Sarwa i poszukać jego zdjęcia. Ja widzę jeno okładki wydanych przez niego książek.

Miało być o książce, ad rem. Cień władcy sabatu to powieść, w której akcja dzieje się początkowo gdzieś w dziewiętnastowiecznych Niemczech, w mrocznym gabinecie ojcowskim, gdzie znaleźć można zakurzone, stare książki i jeszcze starszą, niepokojącą mapę odległej wyspy. Dalej wnijdziemy z głównym bohaterem w mury klasztorne, gdzie mieszka jego wuj. Dowiadujemy się nieco na temat tajemniczej klątwy wiszącej nad rodziną, klątwą, która zabiła ojca. Kilkadziesiąt stron później jesteśmy już we wspomianym wcześniej Sandomierzu, skąd rodzina von Semberków się wywodzi. Tutaj jest i karczma i stare ruiny i mroczne podziemia. I finalnie przenosimy się na wyspę. O tym, co tam się dzieje już sza!

Czy czytelnik po przetrawieniu powyższego podłej jakości streszczenia nie drapie się po głowie, szukając w pamięci tytułu książki, która właśnie stanęła mu przed oczyma? Jakąś ramotę sprzed stu lat najmniej; rzeczy jak Opowieść Artura Gordona Pyme’a tudzież jakiegoś opowiadania pióra Strobla? Jeśli nie, to winę ponoszę jedynie ja, mało wyraziście streszczając.

Nie mam tu -- zaznaczam -- wcale zamiaru szkalować Sarwy. To zwyczajnie długawe podejście do następującej sentencji: Andrzej Sarwa zadbał o to, byśmy mieli jakąś starą powieść grozy, którą można by się przed światem pochwalić. Prawda, że wydana została w roku pańskim 2006, ale czyta się -- mimo subtelności upływu kilku dekad -- jak powieść romantyczna o mrocznym wydźwięku.

Mimo iż historia obdarzyła nasz naród Grabińskim, niewiele możemy dobrego powiedzieć o starszej literaturze grozy znad Wisły. Cały czas kurczowo trzymam za pióro Hoffmanna, który przecież nie tylko w Polsce zamieszkiwał, ale i żonę miał jurną potomkinę Lecha. Ale nie zmienię tego, że i pisał po niemiecku i Niemcem był. Mamy Dziekońskiego, Jędrkiewicza, Łozińskiego; był Lange, Sztyrmer, Barszczewski, ale kto ich czytał? Mimo iż często ich teksty -- na przykład z Polskiej noweli fantastycznej -- są całkiem niezłe, to polskiego Poego mamy tylko jednego i każdy pewnikiem Demona ruchu czytał nie raz.

I tu przychodzi Sarwa, człowiek, który na pewno ma o powyższych co najmniej spore pojęcie. I człowiek ten tworzy powieść, która ma nadrobić nasze zaległości. Zaręczam, że Cień władcy sabatu po pewnych modyfikacjach mógłby stać się środkiem bardzo zręcznej literackiej mistyfikacji. Styl, w którym powieść do na przykład tekstów Orbitowskiego w ogóle się nie ma. To dwa różne światy. Sarwa nie próbuje nawet przekonać czytelnika, że to literatura napisana w XXI wieku. Nie ma dynamiki, za to sporo jest opisów -- kwiecistych rzecz jasna. Jest trochę egzaltacji, nie ma porno, seksu, ćpania i szarych blokowisk. Bohaterem jest majętny młodzieniec sprzed niemal dwóch wieków. I powieść napisana jest jak dla chłopaka w tamtych czasach żyjącego.Wada? Nie, zaleta oczywiście. Szczególnie, że powieść ta jest co najmniej przyzwoita już po abstrahowaniu od ram czasowych. Mamy tu całe mnóstwo dobrze kreowanej atmosfery, mroczne podziemia, bardzo zawiłą tajemnicę rodową, diabelskie moce, sporo egzotyki, trochę makabry. Wszystko to pisarz serwuje nam tak, by za dużo na raz nie opowiedzieć, by raz za razem odkrywać nowe fragmenty tajemnicy, zmieniając przy tym o dobrych kilkanaście stopni wydźwięk rodowej klątwy. Naprawdę, zaczyna się tak, że koniec do głowy by nie przyszedł.

I tak tylko zastanawiam się, jaki wpływ na zawartość powieści miały inne prace pana Andrzeja. Wszak demonologia i religie zajmowały go od dawna. Sam jestem w tym temacie amatorem i trudno mi oceniać. Niemniej nie do końca ogarnąłem warstwę mistyki wiszącą gdzieś w tle obserwowanych wydarzeń. Raz wydawała mi się mocno naiwna, jakieś pieczęcie na magicznych księgach, indziej diabeł. Miło to wyglądało, ale sprawiało wrażenie mocno chaotyczne. Trochę tak, jak w Harrym Potterze, gdzie świstoklikiem był puchar, o który chłopiec musiał zabiegać przez kilkaset stron, a można by w sumie podsunąć mu tenże artefakt w herbatniku albo długopisie… Bredzę?

Anyway, Cień władcy sabatu to rzecz na pewno interesująca dla amatorów tematu, to jest tych, którzy cenią sobie straszenie sprzed stu i więcej lat. Im ta powieść powinna sprawić sporo radości -- tak jak mnie na przykład. Dla innych może być to ciekawostka; większość potencjalnych zjadaczy horroru nawet jej nie zauważy, tak jak ja nie zauważam kolejnych powieści Koontza.

Na koniec znaleziony na YouTube fragment opowiadania Strzyga z jakiegoś audiobooka. Autor to oczywiście Andrzej Sarwa, a wrzucam to, dla tych, którzy wolą najpierw przekonać się, czy taki styl opowieści im pasuje.

www.youtube.com/watch?v=7j9Afvdx8jM

ps. Słowo ramol użyte w stosunku do książki -- zresztą użyte celowo, by rzucać się w oczy -- nie obrażać -- mam nadzieję, nikomu subiekcji nie czyni? Panie Andrzeju Sarwo, to na pewno nie do pana! Uff, uprzedziłem.

Opętanie, szumnie reklamowane jako konkurencja dla Dziecka Rosemary, czy Egzorcysty to druga z nich, opublikowana w roku pańskim dwa tysiące czwartym. Długo kusiło mnie to tomisko z półek biblioteki, ale zawsze, gdy sięgałem już po nią, gdy wertowałem dla zasmakowania kartki, przychodził sygnał: nie.

Nie lubię niezwykle, gdy autor polski pisze o Stanach Zjednoczonych, nie mając w tym większego interesu. Chyba tylko taki, że USA w literaturze to taki teren uniwersalny, przemawiający do każdego telewidza, każdego amatora czytadeł. I muszę przyznać, że pani Szolc ta literacka emigracja wyszła nawet dobrze. Tyle, że sam zabieg to zwykła literacka kastracja.

Opętanie to historia Carol, dziewczyny, która ma być inkarnacją Antychrysta; wychowana przez (bardzo marginalnie zakreśloną) grupę dziwaków, balansuje na krawędzie człowieczeństwa i szatańskich zapędów. Postaci mamy tu zresztą całkiem sporo. Przyjaciel głównej bohaterki, nie rozumiejący jej zachowań, ale bardzo zakochany; jest ksiądz egzorcysta i inni, którzy wprowadzili do treści masę zamieszania.

Właśnie mam spory problem ze zrozumieniem Opętania. Jeśli bez ogólnej nagany będę mógł zaryzykować stwierdzenie, że da się wykrystalizować ramy literatury kobiecej i męskiej, to konsekwentnie umieszczę powieść Izabeli Szolc gdzieś w głębi szufladki płci odmiennej. Fabuła się rwie, pełna jest nagłych przeskoków między bohaterami i narracjami, nafaszerowana emocjonalnymi obrazami, pełna rzeczy, które dla mnie są niedomówieniami, a dla kobiet Bóg i one chyba tylko wiedzą czym. Może kto inny to ogarnie, ja – niedźwiedzio owłosiony samiec – rozkładam ręce. Być może, gdybym nie czytał tego po autobusach i poczekalniach, dworcach, może wtedy więcej bym tu czuł się pewnie. Ale wcale nie jestem tego pewien.

Co mnie jednak oczarowało, to świetny styl pisarki. Profesjonalny, wyposażony w bogaty język, masę doskonałych, lekko przypominających lektury Palahniuka, zagrań. Pani Szolc jednocześnie tworzy rzeczy bardzo poetyckie, jak też nurza się w naturalizmie, w tak zwanym bagnie życiowym; grzebie w psychice bohaterów, w ich intymności, dając czytelnikowi na żer co soczystsze kawałki. Ja przełykam to i aż się prosi o jeszcze. Ale konstrukcja stworzona z tych cegieł staje mi w gardle.

Gdzieś do połowy objętości książki, myślałem, że będę tutaj słał różane dywany, piał peany i kłaniał się w pas. Tymczasem dalsza lektura mocno ochłodziła moją reakcję. Dalej twierdzę, że Pani Izabela Szolc to piekielnie zdolna pisarka. Twierdzę nieco na wyrost, bo dopiero weryfikacja przez lekturę kolejnych jej książek pokaże mi, czy mam rację. Tymczasem jednak nie mam zamiaru po nie sięgać. Może kiedyś – kiedyś na pewno.

Na razie porównanie do Dziecka Rosemary Iry Levina jest mocno na wyrost. Chwyt marketingowy – to oczywiste, ale jakoś od początku to wydawało mi się mało sensowne. Coś tam było jeszcze o prawdziwych modlitwach egzorcyzmów. Nie podratowały – pardon za wyrażenie – bełkotu, który wypełniał ostatnie strony. Wszystko się tam rozlazło.

Tak więc nie będę krzyczał, że to zapomniany klejnot, że rzecz niedoceniona. Książka wróciła już na półkę w bibliotece. Teraz już nie będę miał wyrzutów sumienia. Zachęcać nie będę, bo jeszcze ktoś się pogniewa, że źle poleciłem. Kto będzie chciał, niech poczyta; amatorzy Opętania pewnie się znajdą. Ja nadal będę twierdził, że umieszczanie akcji polskiego horroru w USA to duży błąd. Że literatura kobieca facetom czasem nie służy, mówić chyba nie trzeba.

Towary Zastępcze, to polski zespół wykonujący muzykę z pogranicza electro, alternatywy rockowej, jazzu i poezji śpiewanej. Pierwsze i jak na razie nieodzowne skojarzenie numer jeden to Świetliki. Tyle, że Towary są tworem już dojrzałym i o własnej tożsamości. Niemniej muzyka i koncept artystyczny przypomina ten Świetlickiego.

Pierwszą płytę wydali trzy lata temu. Były to smutne, melancholijne dźwięki i jeszcze smutniejsze, jeszcze bardziej melancholijne wiersze. Bez wielkiego zadęcia, ale pięknie wykonane pod każdym względem. Album nosi nazwę Ciche dni.

Tegoroczne, drugie dziecko urodziło się z gdańskiej kurwy i papierosowego dymu. Nazywa się Dolne miasto i imituje soundtrack do kryminału w stylu chandlerowskim. Powinienem napisać: album, ale to mało powiedziane. To jest całe przedsięwzięcie, czyli ze dwadzieścia, chyba, minut paradokumentów o zamordowaniu pewnej prostytutki. Takie rozmowy ze świadkami, osobami, które o czymś słyszały, coś wiedzą. Czarno-białe, świetnie zrealizowane, wprowadzają w nastrój historii. Dalej mamy pytania, na które trzeba odpowiedzieć poprawnie, by album ściągnąć. Dalej świetną muzykę, przegenialne teksty, świetnych wokalistów i nastrój dobrego kryminału.

Dla chętnych są także płyty w cenie 25zł. Zakochany w albumie kupiłem i zakochany jestem jeszcze mocniej. Dostałem pocztą teczkę jak z akt policji, w środku CD, zdjęcia z miejsca zbrodni i – cholera – połamany tips czerwony w foliowym opakowaniu. Proszę państwa, tak się powinno płyty wydawać! Do tego egzemplarzy jest jeno 997. Mój ma numer dwieście pierwszy.

Po więcej zapraszam na stronę twórców mojego numeru jeden w polskiej muzyce 2009. Można tam znaleźć oba opisane powyżej albumy do darmowego ściągnięcia.

Zapraszam również na stronę netaudio.pl, gdzie także jest moja recenzja tego krążka.

Zacząć należy od tego, od czego zaczyna się zbiór. To jest od osławionych przez Hitchcocka Ptaków. Właśnie to opowiadanie, czytane pod namiotem, a wspominane na plaży, jest największą perłą w kieszonkowo wydanej kolekcji. Tam ataki ptaków obserwowane były przez bohatera w nadmorskim domku, tam mewy i kormorany wirowały chmurą nad wodą, kołysały się ogromnymi stadami na falach, czekając pory do ataku. W Ustce było o wiele bezpieczniej – ptaszyskom niespieszno było dzioby moczyć w ludzkiej krwi. Ale jak to działa na wyobraźnię! Tekst taki niby prosty – ot, jak pierwowzór Nocy żywych trupów, jeno zwłoki ludzkie zastąpiły żywe i wściekłe ptaki. Poza tym to absolutnie klasyczny survival horror. Arcydzieło gatunku.

Po takim wstępie bałem się sięgać po kolejne opowiadania. Bo jak przebić Ptaki? No jak?! Autorka nawet nie próbowała. Po prostu zanurzyła się w inne rejony, strasząc już nie katastrofą, ale to mitycznym bożkiem, to nawiedzoną jabłonią, to znów natrętnymi myślami.

Du Maurier zaskoczyła mnie. Zbiór bez słabych punktów – oczywiście nie licząc beznadziejnego wydania, w którym oszczędzano kleju, jakby co najmniej ze złota był robiony.

Zaskoczony jestem, nie dlatego, że teksty były dobre. Po prostu były jeszcze lepsze. Autorka operująca świetnym, naturalnym, i mimo upływu połowy wieku, lekkim stylem potrafiła przedstawić tak wiarygodne i interesujące sylwetki bohaterów, że zwyczajnie żałowałem kończenia każdego opowiadania, każdego rozstania.

Trudne to zadanie opisywać antologię – szczególnie, jeśli nie ma się nic jej do zarzucenia. Właściwie mógłbym już skończyć, zaznaczając tylko, że w końcu Hitchcock nie raz, a trzy razy ekranizował dzieła tej, tak zapomnianej już, autorki. Trzy razy! Hitchcock! Z mojej strony to jest rekomendacja wobec której wszystkie wypływające z moich ust superlatywy, wszystkie ochy i achy zdają się być nieistotne.

Zdarza się Wam czasem, że po przeczytaniu jakiegoś opowiadania grozy macie wątpliwości? Zaraz? To już? To wszystko? Gdzie reszta? Odetchnijcie z ulgą – tutaj jest bezpiecznie.

Makabreski nie zestarzały się ani trochę – wręcz przeciwnie. Oferują smaki, jakich możecie nie znaleźć we współczesnych opowiadaniach. Operują kolorami, widokami pięknymi, czystością, ładem. Makabrą w niewielkich ilościach również, ale nie ma tam flaków na kijach i kijów w mózgach. Nie ma ciągle i ciągle tylko szarych blokowisk – które mimo urokliwości – czasem mogłyby zostać w końcu pomalowane.

Du Maurier oferuje suspens, oferuje miły dreszczyk – strachu może nieco mniej, ale ile opowiadań grozy starszy tak naprawdę? A ile razy czyta się je nie dla strachu, a dla przyjemnego uczucia niepokoju, uczucia po prostu, jakie towarzyszy lekturze Zagłady domu Usherów albo Psa Baskerville’ów. W Makabreskach jest tego dużo. W odpowiednim lekkim stylu, bez napuszenia, bez zbędnej egzaltacji.

Na pewno napiszę w przyszłości o innych dziełach Daphne du Maurier. Nie odpuszczę, przeczytam kolejne już bez odkładania na półkę.